Al meer dan 10 jaar alert op gezondheidsincidenten met designer drugs
Nieuwe psychoactieve stoffen (NPS) vormen een toenemende uitdaging voor de Nederlandse gezondheidszorg. Dat blijkt uit gegevens van het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum (NVIC), dat al meer dan tien jaar gezondheidsincidenten met NPS monitort. Door meldingen over NPS vergiftigingen nauwlettend te volgen, kan het NVIC potentiële gezondheidsrisico’s van (nieuwe) NPS signaleren, evenals veranderingen in de aard en frequentie van gebruik. Dergelijke gegevens dragen bij aan de publieke gezondheid, omdat zij aangrijpingspunten bieden voor preventie en beleidsmakers informeren over de risico’s van deze stoffen.
Uit deze monitoring blijkt dat het aantal gemelde vergiftigingen met NPS is gestegen van 32 gevallen in 2012 naar 829 in 2025. Daarmee groeide het aandeel van NPS binnen alle recreatieve drugsintoxicaties van 4 naar 40 procent. Tussen 2012 en 2025 werden in totaal 4.289 NPS vergiftigingen bij het NVIC gemeld, waarvan de helft in de afgelopen 3 jaar. Deze meldingen zijn nader onderzocht; de resultaten worden beschreven in een artikel dat recentelijk is gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Addiction.
Drugs in meer dan "duizend smaken"
Nieuwe psychoactieve stoffen, vaak verkocht als “research chemicals” of “legal highs”, waren ooit bedoeld als alternatief voor bestaande drugs zoals MDMA, amfetamine en benzodiazepinen. Hoewel inmiddels meer dan duizend unieke NPS zijn geïdentificeerd, werden bij het NVIC vooral vergiftigingen met synthetische cathinonen, fenethylaminen en designer benzodiazepinen gemeld (83% van alle NPS vergiftigingen).
De diversiteit aan gemelde middelen nam toe van 17 verschillende NPS in 2012 naar 176 in 2025. De meeste intoxicaties waren toe te schrijven aan 3-methylmethcathinon (3-MMC), bromazolam, 4-fluoramfetamine (4-FA), 2C-B en 4-methylmethcathinon (4-MMC, mefedron). Welke middelen domineerden, verschilde per jaar. Ook op het niveau van stofgroepen veranderde het beeld in de loop van de tijd.
Aantal 3-MMC vergiftigingen blijft hoog
Synthetische cathinonen waren verantwoordelijk voor de meeste NPS vergiftigingen tussen 2019 en 2023 en in 2025. In totaal werden bij het NVIC 1.573 gevallen gemeld. De meeste blootstellingen betroffen 3-MMC (n=965, 61%) en 4-MMC (n=220, 14%). Hoewel 3-MMC sinds oktober 2021 verboden is, bleef het aantal intoxicaties tot en met 2025 toenemen. Wel laten gegevens van testlocaties (DIMS, Trimbos Instituut) zien dat drugsmonsters die als 3-MMC worden aangeboden inmiddels vooral vervangende synthetische cathinonen bevatte.
Steeds meer intoxicaties met verschillende designer benzodiazepinen
Na synthetische cathinonen werd het NVIC het vaakst geraadpleegd over vergiftigingen met designer benzodiazepinen. Deze NPS-groep was dominant in 2012 en 2024, met in totaal 1.383 intoxicaties. De meeste gevallen betroffen bromazolam (n=378, 27%) en pyrazolam (n=169, 12%). Meldingen over deze stoffen werden vooral vanaf 2021 gedaan. In de periode daarvoor gingen de meeste vergiftigingen over etizolam en clonazolam. Deze twee middelen werden in 2021 toegevoegd aan lijst II van de Opiumwet waarna het aantal meldingen daalde van respectievelijk ~30 in 2021 naar 0-5 per jaar.
Hersenbloeding door 4-fluoramfetamine
Synthetische fenethylaminen waren de grootste NPS-groep tussen 2013 en 2018 en verantwoordelijk voor 612 intoxicaties. De meeste gevallen betroffen 2C-B (n=233, 38%) en 4-FA (=224, 37%). Vooral 4-FA gaf eerder aanleiding tot zorgen. Tussen 2012 en 2016 nam het aantal bij het NVIC gemelde 4-FA vergiftigingen toe van 3 naar 50 gevallen per jaar. Deze intoxicaties gingen soms gepaard met ernstige complicaties, waaronder hersenbloeding, cardiotoxiciteit en overlijden. Na plaatsing op lijst I van de Opiumwet in 2017 nam het aantal gezondheidsincidenten met dit middel sterk af een stabiliseerde het rond 1-5 gevallen per jaar
Pijnstillers en drugs in snoepvorm
Sinds 2024 ontvangt het NVIC steeds vaker meldingen over vergiftigingen met nieuwe synthetische opioïden (NSO). Hoewel het aandeel van deze intoxicaties relatief klein is (3% van alle NPS vergiftigingen), nam het jaarlijkse aantal gevallen toe van 0-1 per jaar tot en met 2020 naar 57 in 2025. Ongeveer driekwart van de gemelde intoxicaties betrof O-desmethyltramadol (ODT, O-DSMT). Sinds 2024 wordt het NVIC echter ook regelmatig geraadpleegd over vergiftigingen met andere NSOs zoals nitazenen, methiodon (IC-26) en orfinen. Nitazenen vormen een belangrijk gezondheidsrisico, omdat veel van deze middelen al in zeer lage doseringen ernstige, soms fatale vergiftigingen kunnen veroorzaken. Over methiodon en orfinen is nog minder bekend, al zijn bij deze middelen ook ernstige symptomen gerapporteerd.
In de afgelopen drie jaar nam ook het aantal gezondheidsincidenten met (semi)synthetische cannabinoiden toe. In 2025 werd het NVIC geraadpleegd over 54 intoxicaties (7% van alle NPS vergiftigingen). Ongeveer driekwart van deze meldingen betroffen hexahydrocannabinol (HHC, n=34) en tetrahydrocannabiforol (THCP, n=6). Deze semisynthetische cannabinoïden worden voornamelijk in de vorm van edibles aangeboden. Edibles zijn voedingsmiddelen waaraan cannabinoïden zijn toegevoegd. Deze worden vaak verkocht als voorverpakt snoep of chocolade, doorgaans geïmporteerd uit landen waar deze producten legaal zijn. Over synthetische cannabinoïden (SCRAs) ontving het NVIC slechts incidenteel meldingen.
Nieuwe wetgeving
Per 1 juli 2025 staan alle synthetische cathinonen, fenethylaminen, synthetische cannabinoïden en fentanyl-derivaten op lijst IA van de Opiumwet. Daarmee is het bezit, de productie, de verkoop en de in- of uitvoer verboden, net als voor stoffen op lijst I of II van de Opiumwet. Daarnaast staat een deel van de designer benzodiazepinen op lijst II. Mogelijk resulteren deze maatregelen in een afname van het aantal NPS vergiftigingen. Om dit landelijk in kaart te brengen blijft structurele monitoring door het NVIC essentieel.
Lees meer over dit onderzoek: http://doi.org/10.1111/add.70511